ท้องเฟ้อ ผายลมบ่อย ไม่ใช่ลำไส้แปรปรวน เสี่ยงเป็นโรคอะไรบ้าง

ผู้ป่วยจำนวนมากเมื่อมีอาการท้องเฟ้อ ผายลมบ่อยมักคิดว่าตนเองเป็นโรคลำไส้แปรปรวน (IBS) และพยายามรักษาด้วยการคุมอาหารหรือทานยา แต่กลับพบว่ารักษาอย่างไรก็ไม่หาย ในทางการแพทย์อาการท้องเฟ้อและผายลมบ่อยที่รักษาแบบ IBS แล้วไม่ตอบสนองอาจมีสาเหตุอื่น ได้แก่ SIBO  แพ้แลคโตส  ตับอ่อนทำงานบกพร่อง  แพ้กลูเตน ยาบางชนิดกระตุ้นการผลิตแก๊ส และ Microbiome ไม่สมดุล

สาเหตุเหล่านี้บางส่วนมีความซับซ้อนและต้องอาศัยการวินิจฉัยด้วยเครื่องมือเฉพาะทาง เพื่อแยกโรคออกจากการเป็นกรดไหลย้อนหรือความผิดปกติรุนแรงอื่น ๆ ในกลุ่มโรคทางเดินอาหาร และช่วยให้แพทย์เฉพาะทางวางแผนแนวทางการรักษาที่เหมาะสม ไม่ต้องทนทรมานกับภาวะแก๊สในกระเพาะที่มากเกินไปอีกต่อไป

ท้องเฟ้อผายลมบ่อย เมื่อไหร่ที่บอกว่าไม่ใช่ IBS?

โรคลำไส้แปรปรวน (IBS) มักมาพร้อมกับอาการปวดเกร็งท้องและการขับถ่ายที่ผิดปกติอย่างท้องเสียสลับท้องผูก แต่หากมีอาการท้องเฟ้อร่วมกับสัญญาณต่อไปนี้ อาจเป็นตัวบ่งชี้ว่าสาเหตุที่แท้จริงไม่ใช่ IBS ได้แก่

• ผายลมมีกลิ่นรุนแรงผิดปกติ เหม็นคล้ายไข่เน่าหรือกลิ่นคาวรุนแรง
• ลักษณะอุจจาระผิดปกติ เป็นไขมันลอยน้ำ ล้างออกยากหรือมีเศษอาหารที่ไม่ย่อยปะปนออกมาชัดเจน
• อาการดีขึ้นเมื่อเปลี่ยนอาหาร เช่น งดดื่มนมวัวหรืองดขนมปัง

6 สาเหตุที่คาดไม่ถึงของท้องเฟ้อและผายลมเรื้อรัง

หากอาการท้องอืดไม่ได้มาจากโรคลำไส้แปรปรวน นี่คือ 6 สาเหตุที่แพทย์แนะนำให้เฝ้าระวัง

แบคทีเรียเกินในลำไส้เล็ก (SIBO) ผายลมมีกลิ่นรุนแรง

ภาวะ SIBO (Small Intestinal Bacterial Overgrowth) เกิดจากการที่แบคทีเรียในลำไส้ใหญ่เจริญเติบโตย้อนกลับขึ้นมาในลำไส้เล็กมากเกินไป ทำให้เกิดการหมักหมมของอาหารและสร้างแก๊สปริมาณมหาศาล ส่งผลให้ท้องอืดรุนแรงหลังมื้ออาหารและมักทำให้ผายลมมีกลิ่นเหม็นจัด

แพ้แลคโตสหรือฟรุกโตส

ภาวะที่ร่างกายขาดเอนไซม์ในการย่อยน้ำตาลแลคโตสในนมวัวหรือน้ำตาลฟรุกโตสในผลไม้บางชนิด ทำให้ดึงน้ำตาลไปใช้งานไม่ได้ จุลินทรีย์ในลำไส้ใหญ่จึงนำน้ำตาลตกค้างเหล่านี้ไปหมักและปล่อยแก๊สออกมาทำให้ท้องเฟ้อ ผายลมบ่อยและอาจมีอาการถ่ายเหลวร่วมด้วย

ตับอ่อนทำงานบกพร่อง

ตับอ่อนทำหน้าที่ผลิตน้ำย่อยและเอนไซม์สำคัญ หากทำงานบกพร่อง (Exocrine Pancreatic Insufficiency) จะไม่สามารถย่อยไขมันและโปรตีนได้สมบูรณ์ ส่งผลให้อาหารตกค้างและเกิดแก๊ส อุจจาระเป็นไขมันลอยน้ำและมีกลิ่นเหม็นรุนแรงมาก

แพ้กลูเตน

เป็นโรคแพ้ภูมิตัวเองที่ร่างกายต่อต้านโปรตีนกลูเตนในข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ เมื่อทานขนมปังหรือพาสต้าเข้าไปเยื่อบุลำไส้เล็กจะอักเสบและเสียหาย ทำให้ดูดซึมสารอาหารไม่ได้ เกิดแก๊สสะสม ท้องอืดเรื้อรังและอาจมีภาวะโลหิตจางร่วมด้วย

ยาบางชนิดกระตุ้นการผลิตแก๊ส

ยาบางกลุ่มอาจรบกวนการทำงานของลำไส้ เช่น ยาปฏิชีวนะที่ฆ่าแบคทีเรียชนิดดี ยาระบาย ยาลดกรดหรืออาหารเสริมบางชนิด เช่น ไฟเบอร์ ธาตุเหล็ก ซึ่งเข้าไปเปลี่ยนแปลงสมดุลในลำไส้ทำให้เกิดการผลิตแก๊สในระบบย่อยอาหารมากขึ้น

ความไม่สมดุลใน Microbiome

การมีแบคทีเรียก่อโรคในลำไส้มากกว่าแบคทีเรียโปรไบโอติกส์ อาจเกิดจากความเครียดสะสม พักผ่อนน้อยหรือการกินอาหารแปรรูปมากเกินไป ส่งผลให้ระบบย่อยอาหารทำงานผิดเพี้ยน อาหารหมักหมมนานและเกิดแก๊สได้ง่าย

วิธีสังเกตว่าท้องเฟ้อตัวเองเกิดจากสาเหตุใด

วิธีเบื้องต้นที่แพทย์แนะนำ คือ การทำจดบันทึกอาหารและอาการ โดยจดบันทึกว่าทานอะไรเข้าไปและเกิดอาการท้องเฟ้อในเวลาใด หากเกิดอาการทันทีหลังดื่มนม อาจเป็นเพราะแพ้แลคโตส หากเกิดหลังทานขนมปังอาจเสี่ยงโรค Celiac หรือหากมีอาการท้องอืดป่องอย่างรวดเร็วภายใน 1 ชั่วโมงหลังมื้ออาหารอาจสงสัยภาวะ SIBO ได้

อาหารกลุ่มใดที่ทำให้ผายลมมากขึ้นแม้ไม่เป็น IBS?

อาหารในกลุ่ม FODMAPs ซึ่งเป็นคาร์โบไฮเดรตสายสั้นที่ลำไส้เล็กย่อยยากและดูดซึมได้ไม่ดี มักเป็นตัวการสร้างแก๊สชั้นยอด ได้แก่

• ผักบางชนิด เช่น หอมหัวใหญ่ กระเทียม กะหล่ำปลี บรอกโคลี
• ผลไม้บางชนิด เช่น แอปเปิล แตงโม ผลไม้แห้ง
• พืชตระกูลถั่ว เช่น ถั่วเหลือง ถั่วแดง ถั่วเลนทิล
• สารให้ความหวานแทนน้ำตาล เช่น ไซลิทอล ซอร์บิทอล ที่มักอยู่ในหมากฝรั่งหรือลูกอมไร้น้ำตาล

เมื่อไหร่ที่ต้องตรวจหาสาเหตุ?

หากปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกินแล้วอาการยังไม่ดีขึ้นหรือพบสัญญาณเตือนอันตราย เช่น น้ำหนักลดลงโดยไม่ทราบสาเหตุ ถ่ายอุจจาระมีเลือดปน อุจจาระมีสีดำคล้ำ อาเจียนบ่อยครั้งหรือคลำพบก้อนในช่องท้อง ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้ ควรรีบพบแพทย์เพื่อส่องกล้องหรือตรวจทางห้องปฏิบัติการเพิ่มเติมทันที

สรุป

อาการท้องเฟ้อและผายลมบ่อยที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาแบบ IBS มักมีสาเหตุซ่อนเร้นที่ต้องอาศัยการวินิจฉัยเชิงลึก เช่น ภาวะ SIBO แพ้กลูเตนหรือตับอ่อนทำงานบกพร่อง การปล่อยไว้อาจทำให้ร่างกายขาดสารอาหารรุนแรงได้ ที่ศูนย์โรคระบบทางเดินอาหารและตับ โรงพยาบาลวิชัยยุทธ มีแพทย์เฉพาะทางโรคระบบทางเดินอาหารพร้อมเทคโนโลยีการทดสอบลมหายใจ (Breath Test) และการส่องกล้องที่แม่นยำ เพื่อค้นหาสาเหตุและวางแผนการรักษาให้คุณกลับมาใช้ชีวิตได้อย่างมั่นใจอีกครั้ง

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับท้องอืด ท้องเฟ้อ (FAQ)

ภาวะ SIBO วินิจฉัยด้วยการตรวจอะไร?

ด้วยการทดสอบลมหายใจ โดยให้ผู้ป่วยดื่มสารละลายน้ำตาลและเป่าลมหายใจเข้าไปในเครื่องเพื่อวัดระดับแก๊สที่แบคทีเรียผลิตออกมาซึ่งเป็นวิธีที่ปลอดภัยและมีความแม่นยำ

แพ้แลคโตส ต่างจากแพ้นมวัว (Milk Allergy) อย่างไร?

การแพ้แลคโตสเกิดจากทางเดินอาหารขาดเอนไซม์ย่อยน้ำตาลในนม ทำให้ท้องอืดและถ่ายเหลว แต่การแพ้นมวัว คือ ปฏิกิริยาของระบบภูมิคุ้มกันที่ต่อต้านโปรตีนในนม ซึ่งอาจมีผื่นคัน หายใจไม่ออกหรือรุนแรงถึงขั้นช็อกได้

Gut Microbiome ไม่สมดุล ปรับได้ด้วยอะไร?

สามารถปรับสมดุลได้ด้วยการทานอาหารกลุ่มโปรไบโอติกส์ เช่น โยเกิร์ต กิมจิ นัตโตะ ควบคู่กับอาหารพรีไบโอติกส์ เช่น ผักใบเขียว ธัญพืชไม่ขัดสี เพื่อเป็นอาหารให้จุลินทรีย์ชนิดดีเจริญเติบโตได้อย่างแข็งแรง